wtorek, 21 sierpnia 2012

Akebia quinata - Akebia pięciolistna



     KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

   Akebia quinata jest wieloletnim pnączem o jadalnych i leczniczych  zarówno owocach jak i pędach, jednak jak wiele roślin o obcym pochodzeniu w Polsce znana jest jedynie jako roślina ozdobna. Pochodzi ona z terenów Japonii, półwyspu Koreańskiego oraz centralnych rejonach Chin i od wieków wykorzystywana jest w tamtejszej medycynie oraz kuchniach regionu. Występuje również w wielu stanach USA, w Kentucky jest uznawana jako gatunek inwazyjny.W naturze występuje na górzystych stokach, obrzeżach lasów oraz zaroślach w okolicach strumieni i innych wilgotnych terenach. Akebia quinata (Houtt.) zwana jest potocznie w krajach anglojęzycznych Chocolate Vine, posiada również synonimy -  Rajania quinata (Houtt.) i Akebia micrantha (Nakai). Jej kwiaty pojawiają się w połowie maja do połowy czerwca, są drobne i często na pierwszy rzut oka niewidoczne spomiędzy liści jednak jeśli przyjrzeć się im z bliska mają wiele uroku, orginalności oraz wspaniały zapach. Ich kolor jest przeważnie czekoladowo-różowy jednak istnieją również odmiany o kremowych i różowych kwiatach. Nie mniej ozdobne są jej niebieskawe owocnie pękające niczym strąki odsłaniając słodki, biały miąższ. Pędy Akebi używane są jak wiklina do wyrabiania koszy.


                                                                                      UPRAWA

  Akebia pięciolistna jest szybko rosnącym pnączem, roczne przyrosty potrafią mieć długość 3m a jej pędy mogą się piać w górę lub wzdłuż (roślina ta rośnie często jako tzw. okrywowa) nawet do 15 m. Jest ona pnączem mrozoodpornym, półzimozielonym (tzn. że gubi liście dopiero przy silnych mrozach) jednak jej młode pędy mogą przemarzać, dlatego pierwsze lata po posadzeniu należy osłaniać ją na zimę. Akebia preferuje lekkie zacienienie ale znosi pełne słońce, potrzebuje dużo wilgoci jednak nie nadaje się na tereny podmokłe i bagniste, glebę preferuje o odczynie zasadowym.Kwiaty Akebi są rozdzielnopłciowe, na tych samych pędach kwiatowych pojawia się kilka do kilkunastu kwiatów męskich i żeńskich. Ze względu na słabe zapylanie kwiatów wskazane jest sadzenie kilku roślin blisko siebie w celu intensywniejszego zapylania na drodze krzyżowania lub ręczne zapylanie,wystarczy potrzeć mniejszym, męskim kwiatem większe żeńskie. Zdrewniałe pędy w celu ususzenia jako zioło należy ścinać jesienią z kolei młode zielone pędy z liśćmi można zbierać na herbatki przez cały okres wegetacji.


    ZASTOSOWANIE KULINARNE

  Owoce Akebi posiadają delikatny w smaku, słodkawo-mdły, soczysty miąższ, który spożywać można na świeżo sam, posypany delikatnie cynamonem, kakao, cukrem waniliowym lub delikatnie skropiony sokiem z cytryny. Można go również używać jako dodatek do lodów, tortów lub sałatek owocowych. Gorzka skurka owocu po ususzeniu i starciu bywa używana nako przyprawa do mięs. Młode pędy można w niewielkich ilościach dodawać do sałatek warzywnych. Z suszonych liści i całych młodych pędów zaparzać można herbatki które pomagają w trawieniu, orzeźwiają i działają lekko napotnie.


    ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

  Akebia quinata od wieków używana jest medycznie w krajach azjatyckich, min. w systemie Tradycyjnej Medycyny Chińskiej. Z cienko pociętych suszonych, okorowanych, zdrewniałych pędów (Caulis Akebiae, Mu Tong) sporządza się wywar o działaniu uśnieżającym ból, przeciwzapalnym, przeciwgrzybicznym, antybakteryjnym, poprawiającym apetyt, trawienie i perystatykę jelit, napotnym, moczopędnym, poprawiającym ukrwienie macicy i stymulującym menstruację, przeciwgorączkowym, stymulującym, poprawiającym reakcje gojenia ran i obrzęków i wzmagającym laktację.
   Owoce Akebi (Fructus Akebiae, Yuzhizi, Bayuezha, Bayuegua) zbierane są przed pełnym dojrzeniem i otwarciem, suszone i mielone w całości razem ze skórką. Sporządzone z powstałego proszku wywary poprawiają krążenie krwi, zwiększaja potliwość pomagajac zwalczyć gorączkę i oczyszczając organizm, leczą zaburzenia żołądkowe oraz dolegliwości wątrobowe, pobudzają menstruację jednocześnie łagodząc bolesne miesiączki, działają tonizująco, przeciwzapalnie, przeciwreumatycznie, moczopędnie,wzmacniają mięśnie jelit, oraz pomagają w zwalczaniu raka, szczególnie piersi i jelit. Lek ten nie powinien być podawany kobietom w ciąży oraz karmiącym a także mającym poważne schorzenia nerek.
Ze względu na wysoką zawartość saponin spożycie większej ilości może wywołać przeczyszczenie.



     

wtorek, 31 lipca 2012

Chlorophytum laxum - Zielistka laxum

  
   KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

 Chlorophytum laxum, R. Br. jest mało znanym w Polsce gatunkiem Zielistki o drobnym pokroju. Jest to wieloletnia roślina pochodząca prawdopodobnie z terenów tropikalnych Afryki, szeroko rozpowszechniona w całej południowej i wschodniej Azji a także Australii. Najczęściej występuje na obrzeżach tropikalnych lasów oraz porasta górskie stoki, tworząc gęste kępy z rozet liści wyrastających z zanużonej w ziemi nasady oraz wytważa gromady bulwiastych korzeni. Jej wzrost nie przekracza 30 centymetrów, bulwy mogą mieć długość do 15cm i średnicę do 2cm. W ostatniej dekadzie wiele azjatyckich ośrodków badań medycznych przeprowadziło badania nad substancjami w nich zawartymi. Suszone bulwy Ch. laxum sprzedawane są w Azji często jako surowiec leczniczy i afrodyzjak o nazwie Safed Musli ( więcej w artykule -  http://ziolazodleglychkrain.blogspot.com/2011/07/chlorophytum-boliviarum-safed-musli.html  ), liście są również jadalne, w Polsce jednak roślina ta traktowana jest jedynie jako ozdoba. Odmiana ,,Variegatum '' zwana też ,,Bichetti'' o liściach naznaczony białymi paskami prezentuje sie rzeczywiście uroczo i stanowi łatwą w hodowli ozdobę dla każdego amatora roślin. Roślina ta posiada posiada aż kilkanaście synonimów heterotypowyh i kilka homotypowych jednak żadne z nich nie są współcześnie używane oprócz Chlorophytum bitchetii. Najczęściej spotykanymi anglojęzycznymi potocznymi nazwami rośliny są Bitchetii Grass, Dwarf Spider Plant, False Lily Turf  i Wheat Plant.


    UPRAWA

  Zielistka laxum jest rośliną zdecydowanie domową ze względu na wysoką ciepłolubność. Jeśli jednak chcemy ją hodować w celu pozyskania smakowitych bulw możemy ją wysadzać późną wiosną do ogrodu. Należy jednak uważać aby nie sadzić jej w miejscach o pełnej ekspozycji na słońce, bowiem latem silne promienie światła potrafią ,,przypalać'' liście, powodując ich zżółknienie i osłabiając roślinę. Najlepiej więc posadzić ją w miejscu lekko zacienionym, w żyznej próchniczno-torfowej (nie kwaśnej) glebie i zapewnić wysoką wilgotność uważając jednak aby woda nie zalegała w podłożu (może to prowadzić do gnicia bulw) Bulwy można wygrzebywać w miarę rozrostu rośliny przez cały rok, jednak najwięcej nagromadzonych wartościowych składników posiadają one w późnej jesieni. Wtedy też należy rośliny przenieść z powrotem do ciepłych pomieszczeń. Roślinę rozsadzać można poprzez rozdzielanie poszczególnych rozet z kępy a bulwy odrywać można w dowolnych ilościach bez obawy o zdrowie rośliny.
  W mieszkaniu Ch. laxum jest bardzo łatwa w hodowli. Można ją postawić w niemal kazdym miejscu i zapomnieć o jej podlewaniu na długi czas. Dzięki zmagazynowanej w bulwach wodzie roślina ta przetrwa przesuszenie i odżyje stopniowo po ponownych podlaniach. Drobne sześciopłatkowe kwiaty pojawiają się po kilka lub pojedyńczo na krótkich łodygach w okresie letnim. Roślina niekiedy wytwarza również na łodygach kwiatowych młode zarodniki.


                                                                                                   
     ZASTOSOWANIE  KULINARNE

 Zastosowanie kulinarne posiadają zarówno liście jak i bulwy tej Zielistki. Te pierwsze są smakowitym warzywem kiedy są młode i soczyste, im starsze tym bardziej stają się one suche i łykowate. Najlepsze są młode liście roślin o szybkim wzroście tak więc zapewnienie dobrej gleby lub odżywienia naturalnymi nawozami oraz regularne podlewanie ma tu duże znaczenie. W Indiach  dorosłe liście suszy się i mieli na mąkę, stąd jedna z potocznych anglojęzycznych nazw rośliny Wheat Plant - Pszeniczna Roślina. Bulwy można spożywać traktując jak rzodkiewki lub suszyć,mielić i sproszkowane dodawać do mleka,jogurtów lub kefirów.


   ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

  Bulwy Chlorophytum laxum od wieków stosowane są w medycynie wielu kultur azjatyckich, zarówno osobno jak i jako składnik wielu mieszanek ziołowych. Najstarsze opisane zastosowanie, jako ,, Safed Musli '' ( suszone i najczęściej sproszkowane bulwy Chlorophytum - http://ziolazodleglychkrain.blogspot.com/2011/07/chlorophytum-boliviarum-safed-musli.html ) znajduje się w hinduskiej Ajurwedźie i dotyczy właściwości wzmacniania i witalizacji organizmu przekładających się na wzrost popędu seksualnego. Poza tym bulwom rośliny przypisuje się właściwości poprawy apetytu i zwalczania biegunek wywołanych min. czerwonką i wzmagania laktacji u karmiących kobiet oraz działanie przeciwzapalne. Są one polecane przy zapaleniu błony śluzowej jak również walce z cukrzycą oraz astmą.Wpływają również na przyrost masy mięśniowej stąd ich częste zastosowanie w odżywkach dla sportowców. Świeże zmiażdżone bulwy przykłada się w miejsca ukoszone i użądlone przez insekty a także na ukąszenia węży.
  Nie zaleca się podawania dzieciom poniżej 6 roku życia oraz osobom mającym problemy z nadmiernym wydzielaniem śluzów. Spożywanie większych dawek może spowodować zaburzenia żołądkowo-jelitowe.






czwartek, 12 lipca 2012

Zanthoxylum piperitum - Żółtodrzew Pieprzowy, Japoński Pieprz, Pieprz Syczuański



   KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

  Zanthoxylum piperitum czyli Żółtodrzew Pieprzowy jest wysoko rosnącym, kolczastym krzewem pochodzącym z terenów Japonii, Korei i północy Chin. Jego pikantne w smaku łupiny owoców wielkości pieprzu od wieków zajmują ważną pozycję w kuchni japońskiej nosząc nazwę Kona-sanczo (również Sanczo-no-kona), dlatego na zachodzie jest on znany jako Japanese Pepper. Często jednak przyprawa ta nazywana jest tak samo jak te pozyskiwane z innych gatunków Zanthoxylum (inaczej Xanthoxylum) czyli Pieprzem Syczuańskim bądź Seczuańskin (Sichuan pepper / Szechuan pepper) i jak pozostałe wykorzystywana jest w tradycyjnej Chińskiej Medycynie. Roślina ta posiada również synonim botaniczny - Fagara piperita oraz inne nazwy takie jak Japanese Pricklyash, Anise pepper, Sanscho, Chinese pepper. Roślina ta dosyć często hodowana jest jako bonsai ze względu na łatwą adaptację do trudnych warónków oraz podatność do karłowacenia. Jej zapach odstrasza komary.


    UPRAWA 

  Żółtodrzew pieprzowy dorasta w formie krzewu lub drzewka do ok. 3m wysokości i może być sadzony w ogrodach. Trzeba jednak dbać o zabezpieczenie go przed mrozami przez kilka pierwszych lat i najlepiej jest posadzić go w mało przewiewnym miejscu. Jeśli chodzi o glebę to urośnie on właściwie na każdej, lubi wilgoć ale nie zniesie terenów podmokłych. Wymaga stanowiska słonecznego bądź na wpół zacienionego. Z powodzeniem hodować można Z. piperitum w mieszkaniu, mając przez cały rok aromatyczne liście na wyciągnięcie ręki. W ogrodzie liście te przebarwią się na żółto jesienią po czym opadną. Roślina ta jest dwupienną tzn. posiada osobniki wydające tylko męskie kwiaty i te na których wyrosną tylko żeńskie. Kwitnienie zaczyna po około czterech latach, w połowie lata a owoce narastają i dojrzewają w przeciągu miesiąca. Istnieją także odmiany obupłciowe oraz nie posiadające kolców.


  ZASTOSOWANIE KULINARNE

 Zastosowanie kulinarne jako przyprawa posiadają zarówno otoczki nasion Z. piperitum jak i liście a nawet całe młode pędy rośliny, kwiaty i nierozwinięte jeszcze owoce. Te pierwsze, ususzone bądź uprażone najlepiej przechowywać (a także kupować) całe, aby lepiej zachowywały swój aromat a kruszyć lub mielić tuż przed użyciem. Jako że swój aromat łupinki te zawdzięczają przede wszystkim  zawartości olejków eterycznych należy dodawać je do potraw w końcowej fazie gotowania. Zielone części rośliny, nazywane w Japonii Sansho, są łagodniejsze od owocni Japońskiego pieprzu, posiadają zbliżony lecz odmienny smak. Można je suszyć i drobno mielić albo używać samych świeżych listeczków oddzielonych od kolczastych pędów oraz łodyżek liściowych (uwaga! również kolczaste). Świerze kwiatostany zwane w Japonii Hana Sansho, oraz nierozwinięte, zielone jeszcze owoce zwane Sansho No Mi, są trudno dostępnym, sezonowym przysmakiem. Pieprz Seczuański stanowi ważny element niemal każdej kuchni rejonów zachodniej i południowej Azji dodając unikalnej pieprzowo-cytrynowej pikanterii do różnorodnych potraw zarówno z ryb, mięsnych jak i bezmięsnych.


  ZASTOSOWANIE W MEDYCYNIE

  Otoczki nasion Zanthoxylum piperitum zawierają min.: geraniol, linalool, cineol i citronellal. Działają one przeciwbakteryjnie, przeciwgrzybicznie, moczopędnie, wspomagają trawienie i usuwanie gazów z organizmu, stymulują organizm i pomagaja w walce z przeziębieniem.



czwartek, 5 lipca 2012

Dittany of Crete, Origanum dictamnus - Kreteńskie Oregano


     KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

  Dittany of Crete to wieloletnia, płożąca roślina należąca do rodzaju Origanum, występująca w naturze tylko na Krecie. Porasta ona wapienno-ilaste zbocza gór, wąwozów oraz klifów tej niewielkiej wyspy, i ze względu na malejącą populację (co jest wynikiem wieloletniej nadmiernej eksploatacji) została objęta ochrona prawną gatunku. Origanum dictamnus dzięki urokowi swoich na biało omszonych (a wręcz owłosionych niczym delikatnym futerkiem) liści oraz pięknych szkarłatno-różowych kwiatów jest hodowana jako roślina ozdobna. Jednak swoją sławę zawdzięcza swoim, owianym legendami właściwościom leczniczym. Jedna z legend głosi że jej zbawienne właściwości leczenia ran odkryte zostały dzięki zwierzynie łownej, która zraniona pośpiesznie odszukiwała i żarła owe ziele. Wiele z nich wiąże się również z przypisywaniem roślinie mocy afrodyzjaku, nowonarzeczeńcy pijali z niej napar w celu zapewnienia udanego życia erotycznego. Przez wieki wiele osób ginęło próbując wdrapać się na strome wzniesiemia aby zebrać kwitnące pędy Dittany. Niekiedy natrafić można na nazwy tej rośliny takie jak : Cretan dittany, Dictamo, Eronda, Hop Majoram a także Dictamnus creticus. Origanum dictamnus (L.) posiada również synonimy- Amaracus dictamnus (Benth.) oraz Amaracus tomentosus (Moench.). W dialekcie kreteńskim potoczna nazwa brzmi Erondas i wywodzi się od greckiego słowa ,,eros'' oznaczającego miłość i będącego imieniem greckiego boga miłości, pożądania erotycznego oraz płodności. Od starożytności z zioła tego wytważa się olejek eteryczny, oraz kadzidła, o których mówi się że ich dym przywołuje duchy.



   
        UPRAWA

  Origanum dictamnus jest rośliną wieloletnią ale bardzo wrażliwą na mróz. Jej pędy pokładają się dając atrakcyjny efekt ,,wylewania'' się rośliny na przykład przy posadzeniu w skrzynce balkonowej lub wiszącej doniczce. Roślina ta lubi miejsca w pełni nasłonecznione oraz piaszczystą, przepuszczalną ziemię o odczynie zasadowym. Nie toleruje ona wysokiej wilgotności gleby, która utrzymując się długotrwale wywołuje gnicie korzeni. Kwitnie w okresie od lipca do października.

                                                                                                         ZASTOSOWANIE KULINARNE

  Kreteńskie Oregano jest rzadko stosowane w kuchni jako przyprawa. Być może jest to spowodowane faktem że jest to najostrzejsza z odmian oregano a może i dla tego że najcenniejsza ale z pewnością jej ,,włochatość'' też ma tutaj znaczenie. Ze względu na przypisywanie temu ziołu miana afrodyzjaku jest ono ważnym składnikiem wielu nalewek, drinków i aromatyzowanych win. Wchodzi ono min. w skład oryginalnej receptury słynnego Martini Rosso oraz Likieru Benedyktyńskiego. Z samych ususzonych kwiatów parzy się herbatkę na upojne noce.


      ZASTOSOWANIE MEDYCZNE 

  Origanum dictamnus ma wiele zastosowań w tradycyjnym zielarstwie, głównie w postaci naparów i nalewek. Podobnie jak pozostałe rośliny z rodzaju Origanum ma działanie wysoce antyseptyczne. Polecane jest przy braku apetytu, zatruciach pokarmowych, przeziębieniach,  reumatyźmie, artretyźmie, nieregularnych menstruacjach a także w celu łagodzenia bólów i wzmocnienia mięśni serca i arterii. Niegdyś używano go również przy ukąszeniu węży i w celu ułatwienia porodu. Zewnętrznie stosować można okłady ze świeżego zmiażdżonego ziela lub opatrunku nasączonego naparem na rany oraz owrzodzenia.



       ZASTOSOWANIE W AROMATERAPII

  Olejejek eteryczny z Dittany of Crete należy do najrzadszych i bardzo drogich olejków. Stosowany jest jako afrodyzjak i relaksant. Zmniejsza napięcia nerwe pobudzając jednocześnie pracę umysłu. Pobudza krążenie, zmniejsza napięcie mięśni i bóle mięśni i stawów a także głowy i menstruacyjne. Oczyszcza układ oddechowy oraz skórę ze szkodliwych mikroorganizmów.


     ZASTOSOWANIE W KOSMETYCE

  Preparaty zawierające olejek eteryczny z Origanum dictamnus wygładzają zmarszczki, usuwają cellulit oraz dezynfekują skórę dlatego stosowane sa przy wszelkich schorzeniach wywołanych drobnoustrojami.                                                                                                                                      


poniedziałek, 11 czerwca 2012

Salvia microphylla, Blackcurrant sage - Szałwia Drobnolistna


  
       KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA


   Salvia microphylla zwana jest w krajach anglojęzycznych Blackcurrant sage czyli Szałwią Porzeczkową a dokładnie rzecz biorąc (choć brzmi to dość karkołomnie) Szałwią Czarno-porzeczkową. Nie bez przyczyny zyskała to miano, bowiem jej liście mają aromat zbliżony do Czarnej Porzeczki. Lecz tu uwaga. Nie znajdzie się w niej słodyczy dojrzałych owoców a raczej charakterystyczną, trudną do opisania nutę bliższą niedojrzałym owocom i liściom. Roślina ta jest małym krzewem ze środkowego Meksyku, która ze względu na mnogość odmian wynikającą min. z łatwego krzyżowania z innymi, blisko z nią spokrewnionymi gatunkami szałwii takimi jak np. S. greggii, przyprawia botaników o ból głowy.W Polsce od paru lat Salvia microphylla jest znana jako roślina ozdobna pod nazwą Szałwia Drobnolistna. Drobnolistna jest dokładnym tłumaczeniem greckiego przymiotnika ,,micropchylla'' nadanemu tej odmianie przez niemieckiego botanika Carl'a Kunth'a. Rzeczywiście jej liście, nie przekraczające zazwyczaj długością 3cm należą do najmniejszych wśród wszystkich gatunków Szałwii. Jej botaniczny synonim to Salvia grahamii stąd też jedna z potocznych anglojązycznych nazw Graham's sage.Inna popularna nazwa tej rosliny to Baby sage.






                                                                                                         UPRAWA

 Szałwia Drobnolistna jest wieloletnim, wrażliwym na mróz, krzewem osiągającym ok. metr wysokości i nieco większą średnicę.W naturze rośnie głównie w meksykańskich kanionach.Lubi pełne nasłonecznienie i próchniczno-piasczystą glebę o lekko zasadowym lub obojętnym odczynie. Jest odporna na przesuszanie jednak podatna na gnicie, dlatego należy zapewnić jej odpowiedni drenaż. Przy wysadzaniu bądź wystawianiu na okres letni do ogrodu należy zwrócić uwagę na odpowiednie osłonięcie przed wiatrem, bowiem silne wiatry mogą łatwo uszkadzać delikatne gałązki rośliny.Jej piękne kwiaty posiadające poprzez mnogość odmian najróżniejsze odcienie czerwieni, fioletu i różu ( a także dwubarwne takie jak czerwono-białe ,,Hot Lips'') pojawiają się w czerwcu i z różną intensywnością występują aż do późnej jesieni.Wtedy też dobrze jest przyciąć dosyć silnie roślinę pozbywając się uschniętych pędów kwiatowych i nadając roślinie zwarty,gęsty pokrój.


   ZASTOSOWANIE KULINARNE

 Ze względu na jej mocny, gorzki smak Blackcurrant sage nie jest odpowiednia do każdej potrawy,bowiem nawet w małych ilościach potrafi zdominować resztę składników. Jej liście stosować można zarówno świeże jak i suszone do mięs a także do sałatek warzywnych jeśli lubi się je w mocnych, gorzkich tonacjach smakowych.Wiele osób uważa że jej zapach jest milszy od smaku i rzeczywiście porzeczkowy urok wyłapywany przez nasze nozdrza znika pozostawiając w ustach gorycz dosyć zbliżoną do tej z Szałwi Lekarskiej. W Meksyku suszone liście parzy się a powstała gorzka,krzepiąca herbatka nosi nazwę ,, Mirto de Montes'' (osobiście polecam ją z dodatkiem miodu i uważam że jest ona dobrą pobudzającą alternatywą dla kawy). Urocze kwiaty Szałwi Drobnolistnej są słodkie (szczególnie u nasady gdzie znajduje sie wysysany przez kolibry nektar) i doskonale nadają się jako jadalna dekoracja do tortów, lodów, owocowych sałatek itp.

 
  ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

 Meksykanie używają Salvie microphylla głównie do obniżania gorączki, zwalczania przeziębień,niestrawności i stanów zapalnych w jamie ustnej. Niestety absolutny brak badań medycznych nad zawartością i działaniami składników chemicznych tej szałwii spycha ją na margines listy użytecznych szałwi. Testując ją jednak organoleptycznie trudno mieć wątpliwości co do jej zawartości przynajmniej części substancji zawartych w Salvii officinalis.







czwartek, 7 czerwca 2012

Origanum syriacum - Syryjskie Oregano


   KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

  Jak wskazuje sama nazwa, roślina ta jest odmianą Oregano  pochodzącą z terenów Syrii i Libanu. Jest to niewielka, wieloletnia krzewinka, od wieków uprawiana w celu użycia jako przyprawy bądź leku. Często nazywana jest Za'atar bowiem jest to fundamentalny składnik popularnej w krajach arabskich mieszanki przypraw o tejże nazwie. Niektórzy nazywają Syryjskie Oregano ,,Bible Hyssop'' ponieważ wiele wskazuje na to że to właśnie ta roślina była w tamtych czasach określana mianem Hyzopu. Inne popularne anglojęzyczne nazwy rośliny to Syrian Majoran, Egyptian Majoram, Wild Majoran, White Oregano, Lebanese Oregano, Evoz. Origanum syriacum posiada również synonim Majorana syriacum oraz Origanum maru, niektórzy jednak twierdzą że jest to bardziej wytrzymały na mróz podgatunek gatunku syriacum.


   UPRAWA

  Origanum syriacum jest najwyżej rosnącą odmianą Oregano, mogącą dorastać nawet do 80 cm., jej kępy z kolei mogą z wiekiem przekroczyć szerokość metra. Jest to roślina wieloletnia,lecz pozostawiona w gruncie wymaga solidnego zabezpieczenia przed mrozami. Najlepiej czuje się na pełnym słońcu jednak z powodzeniem rozwijać będzie się również w miejscu lekko zacienionym. Lubi ziemię piaszczystą, lekko zasadową, tolerując również tą o odczynie obojętnym. Bardzo dobrze znosi nawet dłuższe przesuszenie z kolei zalegająca woda może powodować gnicie rośliny. Kwitnienie zaczyna pod koniec maja i zazwyczaj utrzymuje aż do października.


 ZASTOSOWANIE KULINARNE

   W kuchni Syryjskie Oregano stosuje się tak samo jak to ,,tradycyjne'' Greckie Oregano, należy jednak pamiętać że zarówno świeże jak i suszone jest ono sporo mocniejsze, pikantniejsze w smaku. Można więc stosować je nie tylko do pizzy, sosów bolońskich czy wszelakich pieczeni ale również z dużym umiarem do sałatek, wytrawnych serków, sosów i majonezów.


   ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

  Origanum syriacum podobnie jak pozostałe rośliny należące do tego gatunku zawiera antybakteryjne i antygrzybiczne substancje chemiczne tymol i karwakrol. Ziele tej rośliny, zarówno świeże jak i suszone poprawia trawienie, pomaga w walce z reumatyzmem, przeziębieniem, wrzodami żołądka i dwunastnicy oraz nadmiarem gazów jelitowych. Żucie świeżych gałązek oraz płukanie mocnym naparem pomaga przy bólu zęba i zapaleniu dziąseł. W medycynie ludowej od wieków oregano podawane jest kobietom cierpiącym na zanik menstruacji w celu jej pobudzenia a także mężczyznom przeciw łysieniu. Dzięki zawartości kwasu rozmarynowego zioło to ma właściwości silnie przeciwutleniające. Zmiażdżone ziele w formie okładów stosowane jest przy infekcjach skórnych oraz drobnych zranieniach i obtarciach w celu odkażenia. Spożywanie większych ilości może być szkodliwe dla kobiet w ciaży i małych dzieci. Ze względu na najwyższą zawartość substancji leczniczych w roślinie najbardziej wskazanym okresem zbiorów w celu ususzenia jest czas kwitnienia.





niedziela, 27 maja 2012

Acmella oleracea, Spilanthes acmella, Spilanthes oleracea - Znieczulecznik


   KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

  Toothache Plant czyli ,,roślina od bólu zęba'' jest niską rośliną z rodziny astrów znaną głównie ze swojej zdolności znieczulania jamy ustnej. Roślina ta pochodzi z Brazylii gdzie od stuleci używana była przez mieszkańców północnego rejonu Para i stąd jedna z potocznych nazw zioła Paracress. Choć kwiatki posiada drobne, prawie całkiem pozbawione płatków mają one na tyle wdzięku że niektórzy traktują ją jako roślinę wyłącznie ozdobną. Jest jednak wielu którzy używają jej jako warzywo i to nie tylko kiedy boli ząb.Toothache Plant spotykany jest pod trzema nazwami botanicznymi - Acmella oleracea, Spilanthes acmella oraz Spilanthes acmella var.oleracea lub po prostu Spilanthes oleracea. Dokładnie jednak rzecz biorąc Spilanthes acmella nie jest synonimem Spilanthes oleracea a odrębnym podgatunkiem o jaśniejszych liściach i drobniejszych, kwiatach. Nazwy Acmella oleracea używa się jako synonimu obu. Z kolei potocznych nazw używanych przez osoby anglojęzyczne jest nieco więcej,oprócz wyżej wymienionych są to min. : Eyeball Plant, Spot Plant, Brazil Cress, Peek-A-Boo Plant, Alphabet Plant i Jambu. Charakterystyczne drobne kwiaty Spilanthesa mają najsilniejsze działanie z całej rośliny i nazywane są Electric Buttons lub Sechuan Buttons (ze względu na podobieństwo ich smaku do Seczuańskiego Pieprzu). Jako że roślina ta jest w Polsce niemal całkowicie nieznana, czuję się zaszczycony jak i odpowiedzialny za jej sprowadzenie i propagowanie w kraju. Uważam iż całkiem adekwatną (i jedyną tak ładnie brzmiącą spośród tych jakie mi się nasunęły na myśl) jest dla niej nazwa Znieczulecznik.


   UPRAWA

  Acmella oleracea jest rośliną wieloletnią, bardzo wrażliwą na niskie temperatury. Jeśli więc chce się ją wysadzać bądź wystawiać w donicy na dwór należy to robić w okresie całkowicie wolnym od przymrozków. Roślina ta lubi żyzną, przepuszczalną glebę która powinna mieć utrzymywaną wysoką wilgotność. Ważne jest również regularne zraszanie wodą liści ponieważ nawet często podlewana roślina marnieć będzie pod wpływem suchego powietrza. Preferuje stanowiska lekko zacienione jednak toleruje pełne nasłonecznienie. Wysokość tej rośliny nie przekracza pół metra, szerokość z kolei może być nieco większa, pokładające się łodygi potrafią dosyć łatwo puszczać korzenie czego efektem często jest powstanie szerokiej kępy. Regularne uszczykiwanie czubków pędów zapewnia ładny, zbity pokrój. Znieczulecznik lubi pełne słońce ale z powodzeniem rozwijać się będzie również w częściowym zacienieniu. Kwitnienie zaczyna pod koniec czerwca i utrzymuje nawet do listopada. Jeśli roślinę wystawiamy bądź wysadzamy na okres letni do ogrodu należy spodziewać się zagrożenia ze strony wszelakich ślimaków, które zdają się bardzo lubić tenże gatunek.


   ZASTOSOWANIE KULINARNE

  Świeże liście nawet kiedy są młode posiadają swój specyficzny mocny smak dlatego są one bardziej przyprawą jak składnikiem sałatek warzywnych, można je również podawać do mięsiw. Z kolei po ugotowaniu łagodnieją znacznie, przypominając nieco szpinak, z którym mogą być łączone. Nadają się one dobrze do gulaszów lub sosów do spagetti. W Brazylii popularne jest sporządzanie kremu - przyprawy ze zmiażdżonego Spilanthesa, czosnku i papryczek chilli. Można również eksperymentować tworząc drinki z dodatkiem kwiatów, takie jak Electrikilla z tequillą i martini.



    ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

  Świeżo zerwane kwiatki oraz liście (które są słabsze w działaniu tym bardziej im bardziej są młode) z Toothache Plant włożone do ust i przeżute powodują nagły ślinotok (niewskazane dla osób mających problemy z przełykiem) oraz drżenie języka i policzków po czym następuje całkowite odrętwienie przechodzące w znieczulenie jamy ustnej. Efekt ten nie jest długotrwały (do 20min) można jednak bez obaw podtrzymywać go następnymi dawkami. Roślina ta nie zawiera toksyn a wręcz pomaga organizmowi w pozbywaniu się ich, min. poprzez stymulowanie pracy układu limfatycznego. Spożywanie jej wzmaga fagocytozę oraz powoduje zwiększenie produkcji białych krwinek. Dzięki pobudzaniu ślinianki przyusznej do produkcji śliny roślina w niewielkich dawkach pozwala zwalczyć problemy suchoty ust jak również pobudza apetyt i wspomaga trawienie. Spożywanie Spilanthesa pobudza i wzmacnia układ odpornościowy organizmu dlatego pomaga w walce z różnego rodzaju alergiami. Jako wysoce antybakteryjne (głównie dzięki zawartości Spilantholu), zioło to w większych dawkach potrafi zachwiać naturalną florą bakteryjna żołądka i jelit ale także pozwala pozbyć się mikroorganizmów patogennych. Roślina ta ma również działanie antywirusowe oraz antygrzybiczne i opisywana jest jako bardzo skuteczna w walce z drożdżakami z rodzaju Candida. Odwar lub rozcieńczona nalewka, do których sporządzenia nadają się wszystkie części rośliny łącznie z korzeniami mogą być stosowane min. do płukania przy zapaleniu dziąseł (żucie rośliny także pomaga) lub do obmywania ran. Również zmiażdżone ziele Znieczulecznika można przykładać na rany i owrzodzenia, pomaga to w gojeniu hamując rozwój drobnoustrojów nie daje jednak efektu znieczulenia jaki wywołuje w jamie ustnej. Napar ze świeżych lub suszonych (utrzymują swoje właściwości do roku czasu) liści i kwiatów bywa często spożywany w celu odkażenia układu moczowego i rozpuszczania kamieni, przy reumatyźmie, przeziębieniu, gorączce, problemach żołądkowych oraz profilaktycznie przeciw malarii. Istnieją doniesienia o pomocnym działaniu rośliny w pozbyciu się dolegliwości jąkania.


   ZASTOSOWANIE W KOSMETYCE

  Ze względu na efekt wygładzania zmarszczek poprzez zmniejszanie napięcia mięśni Spilanthes nazywany bywa Ziołowym Botox'em. Stosowanie go jest pozbawione efektów ubocznych jakie wywołuje tenże szkodliwy syntetyk. Można zatem stosować miejscowo zarówno okłady ze zmiażdżonej rośliny, sporządzać kremy jak i stosować waciki nasączone naparem bądź rozcieńczoną nalewką. Nalewka jest być może lepsza w działaniu od naparu, należy jednak pamiętać że alkohol wysusza skórę co przy cerze suchej jest bardzo niepożądane.



piątek, 18 maja 2012

Plectranthus amboinicus, Plectranthus cremnus - Kubańskie Oregano


  ZAMIESZANIE Z NAZEWNICTWEM

  Kubańskie Oregano wbrew tej nazwie nie jest zaliczane do rodzaju lebiodek (Origanum), ani nie pochodzi z Kuby. Wiele źródeł podaje że roślina ta najczęściej zwana po łacinie Plectranthus amboinicus, rozpowszechniona została poprzez ściąganie jej z zachodnich rejonów Afryki, choć istnieje również teoria iż kolebką rośliny jest wyspa Ambon znajdująca się w rejonie Indonezji. Kubańskie Oregano jest niewielką, wieloletnią krzewinką, która zdobyła uznanie dzięki swojej użyteczności kulinarnej i medycznej już w zamierzchłych czasach i obecnie jest powszechnie kultywowana w wielu rejonach świata o ciepłym klimacie. Szczególnie popularna jest na Kubie, na zachodzie Indii oraz Florydzie i Karaibach będąc substytutem właściwego Oregano (Origanum vulgare), które marnie rośnie w klimacie tropikalnym. Plectranthus ten posiada wiele potocznych nazw w języku angielskim, które mogą być zaadaptowane na język polski równie łatwo jak Cuban Oregano co może prowadzić do wielu pomyłek. Nazwy bowiem takie jak Mexican Mint - Mięta Meksykańska czy Big Thyme - Duży Tymianek są nierzadko używane w odniesieniu do innych ziół. Do nie mniej znanych nazw rośliny należą : Spanish Thyme, Oregano Brujo, Indian Borage, Mexican Thyme, Allherb, Broadleaf Thyme. Niekiedy natrafić można również na synonimy łacińskie Coleus amboinicus oraz Coleus aromaticus. Pomimo jednak utartego przypisywania Kubańskiemu Oregamu łacińskiej nazwy Plectranthus amboinicus uważam że widoczny na zdjęciu kultywar, szeroko rozpowszechniony na Kubie oraz w Ameryce Północnej jest to tak naprawdę Plectranthus cremnus pochodzący z Australii lub Plectranthus tomentosa (nazwa o nieznanym pochodzeniu i używana często jako synonim P. cremnus) lub ich hybryda. Przekonanie to wynika z porównania cech morfologicznych. Plectranthus cremnus i tomentosa są bowiem krępej budowy a ich liście są drobniejsze, zaokrąglone i charakterystycznie fałdowane wzdłuż unerwień. Tymczasem P. amboinicus określany również mianem Coleus aromaticus lub Plectranthus aromaticus rośnie bujniej i posiada bardziej owalne, większe liście z wyraźniejszym ząbkowaniem na brzegach.




                                                                                       
             UPRAWA

  Plectranthus cremnus należy do sukulentów (roślin magazynujących zapasy wody w tkankach liści i łodyg) i jak większość z nich bardzo dobrze znosi susze i wysokie temperatury oraz piekące słońce. Niskie temperatury i silne zacienienie są natomiast dla niej zabójcze. Dorasta do około 50 cm wysokości  i nawet 80 szerokości, przy regularnym zbiorze czubków pędów zachowuje ładny, zbity pokrój. Roślina radzi sobie nawet w piaszczystej glebie. Jeśli jednak zależy nam na jej silnym wzroście należy posadzić ją w mieszance torfowo-kompostowej z dodatkiem piasku pilnując aby miała ona lekko alkaliczny (zasadowy) odczyn. Podlewać można ją często uważając jednak aby gleba nie była nazbyt mokra przez dłuższy czas ze względu na podatność korzeni na gnicie. W okresie zimowym należy podlewać roślinę ostrożnie robiąc nawet ponad tygodniowe przerwy. Ważne jest również aby temperatura wody nie była niższa od pokojowej. Przy wszelkich czynnościach wykonywanych przy roślinie należy pamiętać że jest ona niesamowicie krucha i łatwo jest obtrącić jej kilka listków jak i złamać całą koronę. Późną jesienią mogą na roślinie pojawić się lekko fioletowawe, zebrane w kiście kwiatki są one jednak na tyle nie pozorne że nie stanowią znacznej ozdoby.


      ZASTOSOWANIE KULINARNE

  Kubańskie oregano posiada oryginalny, dosyć silny aromat w którym można odnaleźć nutę zarówno oregano i tymianku jak i mięty czy szałwi. Całe wierzchołki pędów po drobnym posiekaniu są wspaniałą przyprawą do wszelakich mięs, ryb jak i sosów i sałatek. Jak każde z ziół nadających się do użytku po ususzeniu, traci swój aromat proporcjonalnie do stopnia rozdrobnienia. Znaczy to, że czym bardziej rozdrobnimy ziele rośliny, tym szybciej będzie ono traciło na smaku i aromacie. W tym przypadku jest to o tyle kłopotliwe że nie tylko całe kawałki łodyg ale i same oderwane liście bardzo silnie utrzymują soki w swoich mięsistych tkankach bardzo długo opierając się suszeniu. Dlatego osobiście polecam pozostanie przy zbiorze ,,na bieżąco'' wedle potrzeby i oczywiście stanu rozwojowego rośliny (im więcej liści i łodyg oberwiemy tym wolniej będzie ona rosła). Sok ze świeżo wyciśniętych liści oprócz wspomnianego aromatu ma także specyficzną kwaskowatą nutę i dobrze wkomponowuje się zarówno w herbaty ziołowe, orzeźwiające napoje chłodzące jak i alkoholowe drinki. Użyteczna może być właściwość kojąca Plectranthusa przy uczuciu pieczenia w ustach spowodowanym nadmiarem chilli. Zjedzenie kilku świeżych listków daje uczucie orzeźwienia i odświeża jamę ustną.
  Całe kawałki świeżo zerwanych gałązek stają się przysmakami, tracąc sporo ze swojej pikanterii zarówno zapiekane w cieście jak i smażone na maśle.


              ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

   Ze względu na zamieszanie związane z przypisywaniem niesłusznie nazwy amboinicus różnym gatunkom Plectranthusa trudno jest mi odnieść się do pewnych twierdzeń. Należą do nich przypisywanie roślinie właściwości pobudzania laktacji czy leczenia stanów reumatoidalnych i usuwania kamieni nerkowych. Z kolei moje poszukiwania jakichkolwiek informacji na temat leczniczych zastosowań Plectranthusa cremnus póki co nie przyniosły żadnego efektu. Z pewnością jednak mogę go polecić na wszelakie problemy związane z przeziębieniem, brakiem apetytu czy problemami z trawieniem a także na bóle głowy.