wtorek, 3 stycznia 2017

Pipturus spp. - Herbata Mamaki, Australijska Morwa, Handalamay

English version

    KRÓTKA CHARAKTERYSTYKA

   Pipturus jest bujnym krzewem mogącym osiągać rozmiar niewielkiego drzewa, występującym w tropikalnym regionie Pacyfiku od Malezji, Filipin, Tajwanu, Japonii - Wyspy Riukiu, Indonezji, północy Australii, po Papuę Nową Gwinee, Mikronezję, Polinezję i Hawaje, znajdowanym również na wschodzie Indii, na Sri Lance i południowym wschodzie Chin. Roślina ta używana jest jako tradycyjny środek leczniczy w wielu społecznościach różnych rdzennych kultur, ale jedynie na Hawajach cieszy się ona prawdziwą popularnością i sadzona jest w ogrodach. Jej drobne owoce jedzone są tak samo jak morwy, które przypominają do tego stopnia, że nazywane są one Native Mulberry (Rodowita Morwa) w Australia, i Australian Mulberry (Australijska Morwa) w krajach sąsiednich (ale obie te nazwy używane są również dla Hedycarya angustifolia). A jej liście spożywane są jako warzywo, lek oraz sporządzane w formę herbaty.
  W ostatnich latach na Hawajach założono kilka plantacji tej rośliny, produkujących suszone liście Pipturus'a sprzedawane jako Herbata Mamaki (Mamaki Tea - nazwa ta pochodzi od lokalnej nazwy Pipturusa). Ale zarówno ta herbata jak i sama roślina, rzadko kiedy wychodzi poza region swojego pochodzenia. Co sprawia że jest ona jedną z najmniej znanych (ze współcześnie użytkowanych) ziół i warzyw na świecie. I nawet w większości miejsc gdzie występuje na dziko, jak w wielu rejonach Filipin, nikt nigdy nie słyszał że krzew ten ma jakąkolwiek użyteczność. Jednak niektóre rdzenne społeczności, nie tylko kultywują tradycję stosowania tej rośliny jako leczniczego zioła, ale również używają włókna z jej kory do produkcji materiałów, lin i sieci rybackich, sok z pędów jako klej, a jej drewno jako materiał budulcowy.
  Większość autorów powtarza frazę że istnieje do 40 gatunków Pipturusa, a ja głęboko w to wątpię. Po pierwsze, jakkolwiek poważne informacje można znaleźć jedynie o kilku. Po drugie wszystkie zdjęcia i opisy cech tych gatunków pokazują wysokie podobieństwo, i brak jest kolektywnego zestawienia różnych gatunków, z wypunktowaniem ich różnic. Wygląda na to że w różnych regionach, różni botanicy nadali różne botaniczne nazwy tym samym roślinom, i są one powtarzane w poszczególnych krajach przez ich następników. Pomimo braku dowodów na to że są to inne gatunki niż te opisane już uprzednio gdzieś indziej. I ostatecznie nie miałbym tak silnych wątpliwości co do obecnej naukowej nomenklatury Pipturusa, gdyby nie fakt który zaobserwowałem w swoim ogrodzie, i o którym niektórzy autorzy również wspominają. Że cechy charakterystyczne Pipturusa bardzo znacznie różnią się w zależności od warunków środowiskowych. Te same dorosłe rośliny mogą mieć liście o długości 7cm, ale przy większej wilgotności gleby mogą osiągnąć nawet 20cm długości, i zmieniać się od wąskich do bardzo szerokich. I podczas gdy niektórzy rozróżniają rośliny Pipturusa jako odrębne gatunki lub odmiany, po kolorze unerwień i ogonków liściowych. Ja zauważyłem u swoich roślin że mają one różowo-czerwony kolor unerwień i ogonków liściowych kiedy są one wystawione na silne słońce majac dostatek wody, purpurowo-czerwony przy silnym nasłonecznieniu ale suchej glebie, i blado zielony kiedy znajdują się w zacienieniu. Ale muszę przyznać że wciąż dopiero się uczę o tym krzewie, i będę bardzo wdzięczny za jakiekolwiek nowe informacje, jakie ktokolwiek może mi dostarczyć, o tym dosyć słabo zbadanym rodzaju botanicznym. I muszę stwierdzić że zawsze dyskusyjnym jest to, jak drobne lub silne różnice anatomiczne muszą występować u roślin, aby rozróżniać je jako nowe odmiany lub gatunki. Ale żeby to ująć zwięźle - żadne z roślin Pipturusa jakie kiedykolwiek widziałem na żywo lub na zdjęciach, nie róznią się od pozostałych roślin Pipturusa w znaczącym stopniu, tak jak np. Salvia elegans różni się od Salvia officinalis lub Salvia sclarea.
  Nie zgadzam się również z zaliczaniem rodzaju Pipturus do rodziny roślin pokrzywowatych  (Urticaceae), dla mnie rośliny te ewidentnie należą do rodziny morwowatych (Moraceae). Wystarczy porównać jak mało cech wspólnych ma Pipturus z Pokrzywą, a jak wiele z Morwą.
  Poniżej wymieniłem główne nazwy gatunkowe Pipturusa występujące w literaturze botanicznej i zielarskie :

  Pipturus albidus - nazwa nadana przez szkockiego botanika George'a Arnott Walker-Arnott'a, używana jest dla roślin Pipturusa rosnących na Hawajach, nazywanych lokalnie Mamaki lub Mamake Kauai. Wielu botaników powtarza twierdzenie że jest to gatunek endemiczny dla Hawajów, to znaczy że jest on tak unikalny, że nie można go znaleźć rosnącego (na dziko) nigdzie indziej na naszej planecie. Pogląd ten jest ulubionym tekstem promocyjnym producentów Herbaty Mamaki, jako że sprawia on że wydaje się ona być bardziej wyjątkowa i lokalna. Mamaki posiada sporo botanicznych synonimów, ale obecnie jedynie Pipturus kauaiensis jest czasem używany.

  Pipturus arborescens - nazwa nadana przez kanadyjskiego botanika Charles'a Budd Robinson'a, używana głównie dla roślin Pipturusa rosnących na Filipinach (gdzie posiadają wiele potocznych nazw w różnych lokalnych językach m.in. Dalunot lub Dalonot w j. Tagalog, Handalamay, Hindaramai lub Hindalumai w j. Visayan, Taktakop lub Tkop-takop w Ilokano, Andamay w Mansaka), w Chinach (chińska nazwa - Luo Wei Mu), na Taiwanie i w Japonii.

  Pipturus argentus - nazwa nadana przez naturalistę i etnologa o polsko-niemieckim pochodzeniu Johann'a Georg Adam Forster'a, używana obecnie dla roślin Pipturusa w Malezji, na Filipinach, w Australii, Papui Nowej Gwinei, Polinezji i Mikronezji. A oto kilka lokalnych nazw tej rośliny używanych w tych regionach ; Native Mulberry, Kongangu, Queensland Grass-cloth Plant (Australia), Australian Mulberry (Singapur), Silver Pipturus, Handaramai, Hinaramai (Filipiny), Armwe (Wyspy Marshalla), Roga, Roqa, Tandeu (Fiji), Pen-kam (Car Nicobar Island), Dame (Vanuatu Island), Fau songa (Samoa).



         UPRAWA I ZBIÓR

   Pipturus jest tropikalnym, wieczniezielonym, bujnym krzewem, zamieniającym się z wiekiem w nieduże drzewo do ok. 5m wysokości. Może on rosnąć w dosyć różnych warunkach środowiskowych, od suchych piaszczystych lub skalistych, nasłonecznionych otwartych terenów, do zacienionych, wilgotnych zarośli i terenów lesistych (poza terenami bagiennymi), zarówno na niskich jak i dużych wysokościach n.p.m.. Nazywa się go rośliną pionierską, tzn. że jest on jedną z pierwszych roślin pojawiających się na rumowiskach i terenach wzruszonej gleby (oczywiście tylko w rejonach, gdzie jego nasiona zostaną przeniesione z wiatrem, lub przez ptaki z sąsiedztwa). I jako szybko rosnący krzew jest on dobrą rośliną osłonową, dającą cień i ochronę od wiatru. Jego wzrost jest najlepszy w wilgotnych, kompostowych glebach, w miejscach półcienistych, ale zarówno wielkość plonów owoców i ich smak jest lepszy kiedy rośnie on w pełnym nasłonecznieniu.
   Kwiaty Pipturusa pojawiają się (na Filipinach pod koniec grudnia) pod postacią drobniutkich kiści bez wartości ozdobnej, i są przeważnie dwupienne. Oznacza to że odmienne męskie i żeńskie kwiaty rosną na oddzielnych roślinach, tak więc aby uzyskać owoce na roślinie żeńskiej, potrzeba do pary rośliny męśkiej która ją zapyli. Jednak niektóre z tych roślin posiadają zarówno męskie jak i żeńskie kwiaty, mogąc dzięki temu zapylać się pojedyńczo. Poza rozmnażaniem z nasion, krzew ten może być rozmnażany poprzez sadzonki. Ta druga metoda jest lepsza jeśli nie chcesz długo czekać na pojawienie się owoców na swoich nowych roślinach Pipturusa, szczególnie kiedy masz dostęp aby pobrać sadzonki nie tylko z dorosłych roślin, ale konkretnie z takich osobników które mogą być zapylane przez swoje własne kwiaty. Pipturus radzi sobie dobrze z silnymi upałami, piekącym słońcem i okresowymi suszami, ale nie przetrwa mrozu.
  Nie posiadam ani doświadczenia ani żadnej informacji na temat hodowli tego krzewu jako rośliny doniczkowej w warunkach domowych. Ale jako że roślina ta łatwo adaptuje się do różnych warunków, rośnie dobrze w cieniu i nie boi się suchego powietrza. Wierzę że w rejonach o klimacie umiarkowanym, Pipturus może być z powodzeniem uprawiany w dużej donicy jako niewielki krzaczek (od 1m wysokości przy regularnym przycinaniu, aż do sufitu bez przycinania), który będzie przynosił smakowite listki na okrągło przez cały rok. Lub nawet może być zamieniony w piękny bonsai.
   Młode liście Pipturusa lub całe delikatne czubki pędów, mogą być zbierane w celu użycia jako warzywo, na okrągło przez cały rok. W celu ususzenia lepiej jest wybierać stare liście (ale w pełni zielone a nie żółknące), ale dobrym sposobem jest również ścinanie całych pędów. Przycinanie nada Twojemu krzewowi ładny, zwarty kształt, a całe gałązki łatwo jest powiesić do suszenia na sznurku (suszenie powinno odbywać się w cieniu).
     


        ZASTOSOWANIE KULINARNE

    Liście Pipturusa pokryte są mikro włoskami i ich powierzchnia może być delikatna (u młodych) lub lekko szorstka lub skórzasta (u starszych liści), ale są one bardzo dobre jako świeże warzywo. Posiadają bardzo delikatny, orzeźwiający smak, i jako młode i świeżo zebrane z dobrze nawodnionych roślin, są przyjemnie chrupiące a ich sok jest śluzowaty. Stanowią dobry dodatek do kanapek i sałatek, a także mogą być używane do gotowania.
  Na Hawajach, suszone liście zaparzane są i pite jako herbata, nazywa się ją Mamaki Tea i jest ona dostępna komercyjnie, ale raczej na lokalnym rynku. Jest ona bardzo zdrowym, ożywiającym napojem o delikatnym smaku, i często dodaje się do niej dla aromatu trawę cytrynową lub inne zioła. Świeże, posiekane liście Pipturusa również mogą być używane do zaparzania herbaty, i osobiście wolę tą wersję. Preferuję smak naparu ze świeżych liści, i uważam że jest on bogatszy niż ten z suszonych. Dodatkowo, po wypiciu herbaty ze świeżych liści, można zjeść owe liście, i smakują one dobrze. Tak więc moja rada brzmi, jeśli posiadasz własny krzaczek Pipturusa i lubisz z niego herbatę, nie susz jego liści, użyj świeżych. Mniej kłopotu, więcej korzyści i przyjemności.
  Drobne owoce Pipturusa są jadalne, i przypominają owoce białej morwy, wyglądem, strukturą i miękkością, dlatego w Australii nazywane są Native Mulberry (Rodzima Morwa). Tak samo jak morwy są one tak miękkie po dojrzeniu, że trudno je nawet zebrać nie zgniatając, dlatego najlepiej jest jeść je biorąc prosto z krzaka, lub uzbierać i przerobić na dżem. Istnieją różne opinie na temat smaku owoców Pipturusa, co uważam jest spowodowane faktem że tak jak większość innych owoców. Owoce Pipturusa są smaczne i słodkie jeśli dojrzewają w pełnym nasłonecznieniu, i nie tak smaczne jeśli zebrane zostały z roślin rosnących w zacienieniu i w bardzo wilgotnej glebie. Owoce Pipturusa są często opisywane jako łagodnie przeczyszczające, ale nie wiem jeszcze czy tu chodzi o niedojrzałe, przejrzałe, jedzone w nadmiarze, czy po prostu generalnie i zawsze.



         ZASTOSOWANIE MEDYCZNE

  Pomimo że Pipturus używany jest w tradycyjnym lecznictwie wielu rdzennych kultur w większości regionów
gdzie roślina ta rośnie na dziko. Tylko na Hawajach wydaje się ona mieć duże znaczenie w ludowym ziołolecznictwie. Ta znacząca rola stała się powodem komercyjnych upraw tego zioła, oraz (znikomych ale przynajmniej jakichkolwiek) naukowych badań medycznych i farmakologicznych. Zaowocowało to lokalnym uznaniem we współczesnym ziołolecznictwie, oraz dostępnością na rynku suszonych liści Pipturusa, pod nazwą Mamaki Tea.
  Pomomo faktu że nie znalazłem istotnego powodu aby uznawać rośliny oznaczane w różnych regionach jako Pipturus albidus, Pipturus arborescens i Pipturus argentus jako odrębne gatunki. Postanowiłem umieścić oddzielnie wszystkie informacje medyczne i farmakologiczne jakie znalazłem pod tymi poszczegulnymi nazwami ,, gatunkowymi ''.


  Pipturus albidus, Mamaki - liście spożywane na świeżo uznawane są za ,, zbawienne dla tych którzy są słabi i chorowici ''. Odwary z liści tradycyjnie pite są w celu dodania energii, regulacji ciśnienia krwi, poziomu cholesterolu i cukru we krwi. Napary podawane są jako herbata osobom generalnie osłabionym, oraz jako oczyszczający tonik. Zioło to jest również używane w leczeniu stanów niepokoju, depresji, a także jako pomocne przy wielu schorzeniach wewnętrznych np. żołądka, jelita grubego i wątroby, infekcji pęcherza moczowego i zespole napięcia przedmiesiączkowego. Owoce są również spożywane jako pomocne przy złym samopoczuciu, problemach trawiennych, zatwardzeniu, zapaleniu jelita grubego i czerwonce. Matki podają te owoce dzieciom jako łagodny środek rozwalniający oraz przeciw kandydozie. Kobiety jedzą owoce Mamaki i piją Herbatę Mamaki w późnym okresie ciąży, aby ich poród odbył się z łatwością. Owoce Mamaki używane są również zewnętrznie jako okłady leczące owrzodzenia i rany.
  Powiada się że u niektórych osób Mamaki może wywoływać lekkie podniecenie lub bezsenność.
  Pipturus albidus posiada działanie przeciwutleniające, przeciwbakteryjne (Staphylococcus aureus, Streptococcus pyogenes), przeciwwirusowo (Herpes Simplex Virus 1 i 2, Vesicular Stomatitis virus i ,, wysoce selektywne ograniczenie replikacji ludzkiego wirusa niedoboru odporności typu 1 (HIV-1) przy niskiej cytotoksyczności normalnych komórek ''), i lekko przeciwgrzybicze. Liście Mamaki zawierają wysoki poziom potasu, wapnia, sodu, magnezu, cynku, żelaza i miedzi. Z liści tego zioła wyizolowano również kwasy fenolowe, catechin, kwas chlorogenowy i rutynę.


   Pipturus arborescens - świeże liście są jedzone lub napary pite w celu leczenia gorączki. Pulpa z zeskrobanej kory nakładana jest na rany aby lepiej się goiły, i używana jako okłady na czyraki. Zmiażdżone liście przykładane są na choroby skórne i ociera się nimi usta w celu wyleczenia opryszczki półpaśca (herpes simplex zoster).
   Zawierają one : flawonoidy, flawonoidy glikozydowe, garbniki, trójterpeny (glutinone, friedelin, glutinol, squalene), sterole (campersterol, stigmasterol, sitosterol), saponiny i alkaloidy, kwas ursolowy, kwas oleanolowy, związki fenolowe, anthrones, anthraquinones i kumaryny. Niektóre z tych zwiazków wykazały zróżnicowane działanie cytotoksyczne przeciwko ludzkim komórkom rakowym, piersi (MCF- 7) i jelita grubego (HT-29 i HCT-116), oraz działanie przeciwproliferacyjne przeciwko HCT-116. Roślina ta posiada również właściwości przeciwutleniające, przeciwzapalne i przeciwbakteryjne (przeciwko Bacillus subtilis, Staphylococcus aureus i Escherichia coli). Jeden z trójterpenów wyizolowanych z Pipitrusa arborescens, nazwany technicznie Triterpene PA wykazał aktywne działanie przeciwko Pseudomonas aeruginosa przy 50 ug/ml. Ta szczególna bakteria znana jest ze swojego wszędobylstwa i wrodzonej zaawansowanej odporności antybiotykowej. Jednocześnie będąc przyczyną poważnych, często zagrażających śmiercią chorób, takich jak zapalenie płuc, infekcje żołądkowo-jelitowe, infekcje układu moczowego i różnorodne syndromy sepsy.

   Pipturus argentus - odwary z liści są pite lub świeże liście spożywane w celu leczenia kaszlu, przeziębienia i grypy, sok wyciśnięty z liści pity jest w celu ulgi przy gorączce lub bólach głowy. Wyciśnięty sok z młodych lisci Pipturusa argentus i Hibiscusa tiliaceus, pity jest z niewielkim dodatkiem wody, natychmiast aby pozbyć się bąbli i swędzenia spowodowanego zjedzeniem surowych liści Taro (Colocasia esculenta). Woda deszczowa zebrana z powierzchni liści P. argentus używana jest w leczeniu astmy. Posiekane liście są gotowane z wieprzowiną i spożywane w celu pozbycia się robaków. Sok z kory używany jest do płukania przy pleśniawce ust. Korę miażdży się w zimnej wodzie i pije dwa razy dziennie aby wyleczyć czerwonkę. Sok z korzenia używany jest w celu łagodzenia bólu zęba. Młode korzenie są przecinane a sok ściekający do podstawionych zbiorników, jest zarówno pity jak i używany do obmywania ciała osób cierpiących na gorączkę malaryczną lub silny kaszel.
  Napar z liści lub napój z równych części soku z Pipturusa i wody, pite są aby stymulować, przyśpieszyć i ułatwić poród. Roślina ta jest również używana do kąpieli - ,, Zmiażdż 30 zielonych i 30 żółtych liści z drzewa armwe [lokalna nazwa P. argentus na Wyspach Marshalla] i zmieszaj ze startym miąższem dojrzałego kokosa (waini) z zielonego drzewa kokosowego (ni maro). Umieść to w szmatce lub materiale do odcedzania z włókna kokosowego, wyciśnij do wanny z wodą, i używaj tą wodę do mycia kobiety oczekującej na poród 3 razy dziennie. Świeża preparacja powinna być sporządzana każdego dnia przez okres zabiegu, który trwa przez sześć dni. ''
  W celu wywołania niepłodności spożywa się zmiksowane, równe części wiórków kokosowych z zeskrobaną korą tej rośliny.
  Zewnętrznie, liście lub sok z liści (czasem podgrzewanych), używane są do okładów na czyraki, poparzenia, choroby skórne i opryszczki (herpes). Pasta z liści nakładana jest na opuchnięte mięśnie
jako emolient. Zmiażdżonymi liśćmi naciera się ciało w celu uśnieżenia gorączki lub bólu głowy, albo ukąszenia wijów, szczypawek (centipede). Starte korzenie żute są razem z orzechami betel(Areca spp.) i limonką, miksturą naciera się miejsca ukąszeń wijów. Zeskrobana wewnętrzna część kory jest przykładana na oparzenia w celu przyśpieszenia gojenia, a także na rany włóczni, aby wspomóc usuwanie grotu włóczni (co oznacza że powinno to być również pomocne w usuwaniu jakichkolwiek ostrych obiektów z ciała, i prawdopodobnie jest dzięki swoim właściwościom emoliencyjnym). Sok z korzeni również używany jest na rany. Zmiażdżone owoce są przykładane na brodawki.






























KWIATY ŻEŃSKIE






                                                           KWIATY MĘSKIE






                                                                          OWOCE








                                                                     PLANT  A






                                                                 PLANTS  B







































    Źródła

,, Traditional Medicine of the Marshall Islands: The Women, the Plants, the Treatments '' - Irene J. Taafaki, Maria Kabua Fowler, Randolph R. Thaman, IPS Publications, University of South Pacific, Suva, Fiji 2006
,, 100 Plants and Remedies '' - Aaron Matas, Lulu.com 2013
,, Medicinal Plants of the Philippines '' - Dr. Eduardo Quisumbing, Katha Publishing 1978

  ,, Ethnomedical documentation of and community health education for selected Philippine ethnolinguistic groups: the Mansaka people of Pantukan and Maragusan Valley, Compostela Valley Province, Mindanao, Philippines  '' - Philippine Institute of Traditional and Alternative Health Care, Department of Health, Sta Cruz, Manila University of the Philippines Manila, Ermita, Manila University of the Philippines Mindanao, Bago Oshiro, Davao City 2000
   STUDIES ON THE STRUCTURE AND BIOLOGICAL ACTIVITY OF THE CHEMICAL CONSTITUENTS OF THE LEAVES OF IPIL, HANDALAMAY AND LIPANG ASO - Mylene M. Uy and Anita P. Rivera Chemistry Department, Mindanao State Univeristy-Iligan Institute of Technology

http://multidisciplinaryjournal.com/pdf/Cytotoxic_Long_chain.pdf
https://www.researchgate.net/publication/5812419_Major_Phenolic_Acids_and_Total_Antioxidant_Activity_in_Mamaki_Leaves_Pipturus_albidus
http://www.japsonline.com/admin/php/uploads/1690_pdf.pdf
https://ethnobiomed.biomedcentral.com/articles/10.1186/1746-4269-8-47
http://nopr.niscair.res.in/bitstream/123456789/10336/1/IJTK%209(4)%20779-785.pdf
http://www.aensiweb.net/AENSIWEB/aeb/aeb/2015/December/204-215.pdf
http://www.academicjournals.org/article/article1380532413_Peteros%20and%20Uy.pdf
http://horizon.documentation.ird.fr/exl-doc/pleins_textes/pleins_textes_6/b_fdi_47-48/010010404.pdf
http://philjournalsci.dost.gov.ph/Special%20Issue%20Nov2013/pdfs/Ragragio%20et%20al_Ayta%20Community.pdf
http://www.ebooksread.com/authors-eng/william-edwin-safford/the-useful-plants-of-the-island-of-guam-with-an-introductory-account-of-the-phy-hci/page-48-the-useful-plants-of-the-island-of-guam-with-an-introductory-account-of-the-phy-hci.shtml
http://data.bishopmuseum.org/ethnobotanydb/ethnobotany.php?b=d&ID=mamaki
http://nativeplants.hawaii.edu/plant/view/Pipturus_albidus
http://www.saveourwaterwaysnow.com.au/01_cms/details_pop.asp?ID=295
http://wallumsmusings.blogspot.com/2012/05/pipturus-argenteus-native-mulberry.html
https://www.inter-disciplinary.net/critical-issues/wp-content/uploads/2012/12/abaquitacenpaper.pdf
http://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Pipturus+argenteus
http://tropical.theferns.info/viewtropical.php?id=Pipturus+albidus
http://flora.huh.harvard.edu/china/mss/volume05/Urticaceae.pdf
http://www.stuartxchange.org/Dalunot.html
http://www.natureloveyou.sg/Pipturus%20argenteus/Main.html
http://aciar.gov.au/files/node/578/fruits_of_oceania_part_8_38329.pdf
http://www.herdin.ph/index.php/component/herdin/?view=research&cid=38214
https://www.academia.edu/10172120/Chemical_constituents_of_Pipturus_arborescens_Link_C.B._Rob
https://lirias.kuleuven.be/handle/123456789/37028
http://scholarspace.manoa.hawaii.edu/bitstream/handle/10125/20600/M.S.Q111.H3_4086_r.pdf
https://www.ncbi.nlm.nih.gov/pubmed/8786654
http://www.cengage.com/resource_uploads/downloads/049511541X_122183.pdf

Brak komentarzy:

Prześlij komentarz